Multilaterale organisaties: To be or not to be?

• Inleiding
• Multilaterale instellingen staan onder druk
• Veranderingen
• Herstructurering
• Nieuwe uitgangspunten
• Conclusie

Inleiding

Multilaterale organisaties hebben vele gezichten: ze faciliteren in theorie en frustreren in de praktijk. De enorme protesten en rellen in Seattle tijdens de WTO-top staan nog scherp op het netvlies. An sich begrijpelijk: hoe moeten tegenstanders anders hun ongenoegen over de gang van zaken duidelijk maken? Er zijn voor hen namelijk (nog) geen transnationale organen in het leven geroepen. Dat de emoties zo hoog oplaaien is dus in zeker opzicht niet verwonderlijk.

Opvallend is overigens dat sinds kort ook de multilaterale organisaties met elkaar over straat rollen. Niet alleen de publieke opinie keert zich bijvoorbeeld tegen de WTO, er is ook scherpe kritiek vanuit de Verenigde Naties (VN). De VN-subcommissie voor de mensenrechten zet bijvoorbeeld grote vraagtekens bij de adviezen die vanuit de WTO worden gegeven. Met name de eis dat mensenrechten en arbeidsomstandigheden bij handelskwesties moeten worden betrokken levert veel weerstand op. De VN zelf staat echter ook onder zware druk. Het overgrote deel van de totale inkomsten wordt betaald door 10 landen waardoor deze landen een sterke machtsfactor vormen in de besluitvormingsprocedures van de VN. Consensus in de VN komt in de praktijk vaak neer op het onderdrukken van de individualiteit van de zwakke(re) leden. (Maar liefst 45 zwakkere lidstaten hebben nota bene hun stemrecht verloren omdat ze een te hoge betalingsachterstand hebben.) De VN dreigt dan ook zonder fundamentele veranderingen vroeg of laat te kapseizen.

Daarnaast - we zijn er nog niet - zijn de problemen met betrekking tot het functioneren van de Veiligheidsraad en de coördinatieproblemen op het terrein van militaire VN-interventies niet alleen in Nederland te horen. Tenslotte staan ook de Wereldbank en het IMF minder positief in de schijnwerpers. Het idee dat liberalisatie van markten, vrijhandel en liberalisatie van kapitaalverkeer noodzakelijke voorwaarden zijn voor economische groei en daarom zonder terughoudendheid moeten worden ingevoerd in de landen die steun ontvangen, is gedeeltelijk achterhaald door de Azië crisis. Bij het IMF speelt, net als bij de VN, de interne besluitvorming op basis van financiële bijdrage een belangrijke rol in de kritische houding. Het gevolg is dat vele groepen uit de samenleving hun niet mis te verstane mening laten horen zoals we hebben gezien tijdens de VN vergadering in New York en de onlangs gehouden IMF-Wereldbank bijeenkomst in Praag.

Multilaterale instellingen staan onder druk

De multilaterale organisaties zijn tijdens en na de Tweede Wereldoorlog opgericht met specifieke doelstellingen. Het IMF zou zich moeten toeleggen op stabiliteit van het internationale monetaire systeem. De GATT - later WTO - zou zich richten op de bevordering van de internationale handel, terwijl de Wereldbank zich bezig zou houden met de economische ontwikkeling van ontwikkelingslanden. De VN moest zich concentreren op mondiale problemen die geen enkele andere organisatie kon uitvoeren (denk vooral aan de mondiale bestrijding van armoede om oorlog te voorkomen). Dit was logisch na WO II, maar de tijden zijn sindsdien veranderd. Het vaste wisselkoerssysteem van Bretton Woods is al in 1973 verdwenen, directe investeringen en overige kapitaalstromen zijn enorm in omvang toegenomen, de koude oorlog is achter de rug, de Aziatische regio is een economische machtsfactor van jewelste geworden, de informatisering van de mondiale samenleving is enorm toegenomen, en er is sprake van een zekere harmonisatie van de wijze waarop men in de wereld aankijkt tegen de rol die de overheid moet spelen op economisch en sociaal terrein. Tenslotte is er natuurlijk de versnelling van het proces van globalisering en regionalisering.