De Clausewitz’ school van privatiseren anno 2001: de casus Arbeidsvoorziening en KLIQ

• Inleiding
• SUWI: van tripartiet naar binoom: publiek-privaat
• Verzelfstandiging en privatisering van KLIQ: het proces
• Lessen van de KLIQ-case
• Over publiek-privaat
• Over politieke besluitvorming
• Over implementatie van de privatisering
• Tot slot: het advies van Clausewitz

Inleiding

Toen Jos Staatsen, Lense Koopmans en ik begin 2001 ja zeiden tegen Willem Vermeend (op dat moment minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) in antwoord op zijn vraag of wij wilden helpen bij de ontmanteling van de ZBO Arbeidsvoorziening en de verzelfstandiging en privatisering van bedrijfsonderdelen daarvan, hadden we een globale notie van de problematiek, maar niet veel meer dan dat! Ieder van ons had een behoorlijke dosis ervaring op het terrein van bestuur en veranderingsprocessen. Op het moment van Vermeend's verzoek werkte ik als Directeur, International Finance bij CDC IXIS, de nieuw opgerichte investment bank van de Caisse des Dépôts et Consignations in Parijs.

Reeds vele jaren hield ik me met privatiseringsprocessen bezig. Bij CDC IXIS was ik betrokken bij grote internationale projecten o.a. als financial adviser voor de privatisering van de luchthavens van Berlijn. Daarvoor had ik als vice president van de EBRD (Oost Europabank) in Londen het privilege actief deel te nemen aan de grootste privatiseringsoperatie van de 20e eeuw na de val van het Sovjet-communisme in Oost Europa.

Eerder nog was ik als Nederlandse bankier gevraagd om commissies voor te zitten over private financiering van infrastructuur en de privatisering van de studiefinanciering. Als Directeur-Generaal van de Rijksbegroting (1980-1983) was ik zeer betrokken geweest bij de discussie over publiek-privaat. En het onderwerp sociale zekerheid en arbeidsmarkt was een oude liefde: ik promoveerde in 1978 op een studie over economische theorie en sociale zekerheid en publiceerde in de jaren tachtig veel over economie en sociaal beleid.

Toch bleek het verzelfstandigings- en privatiseringsproces van KLIQ (de reïntegratie diensten voor langdurig werklozen en arbeidsgehandicapten) en het Centrum Vakopleiding (praktijk opleidingen voor werkzoekenden met grote afstand tot de arbeidsmarkt) geen gemakkelijke opgave. Dit artikel vat enkele hoofdelementen van dat proces samen en poogt lessen te trekken uit die ervaringen sinds begin 2001. Mijn uitgebreidere analyse is te vinden in: Social Security and Labour market institutions in transition (TIAS-Researchpaper, 2002).

SUWI: van tripartiet naar binoom: publiek-privaat

De  omvorming van Arbeidsvoorziening en de uitvoeringsorganisaties van sociale verzekeringen naar een strikte scheiding publiek-privaat in het SUWI-traject had iets radicaals en iets van extreme logica in zich. Tripartiete besturingsvormen, waren langzamerhand een overleefd en, in managerial termen, een ineffectief systeem geworden.
Re-nationalisatie van alles wat met het recht op een uitkering en de verstrekking van uitkeringen te maken heeft, leek goed aan te sluiten bij het gevoel dat het daarbij om echte publiek functies gaat. Privatisering van alle dienstverlening die gedurende decennia daaromheen was gegroeid (praktijkscholing, reïntegratie diensten e.d.), scheen een logische verdere stap.

Deze privatisering van praktijkscholing en reïntegratiedienstverlening was te meer aan te bevelen omdat op deze markt in toenemende mate private commerciële partijen actief waren in de vorm van trainings- en scholingsbedrijven en uitzendbureaus. Het instandhouden van het publieke monopolie was daardoor inefficiënt en mededingingstechnisch onjuist. Daarom moest de markt voor reïntegratiediensten snel worden geliberaliseerd en zo nodig nog vóórdat het publieke reïntegratiebedrijf was verzelfstandigd en geprivatiseerd.