Was de internet-zeepbel uniek?

• Inleiding
• Groupthink en imitatiegedrag
• Internet heeft de toekomst
• Het shareholdervalue-concept
• Er was eens een mooie moeder in Finland, Sonera geheten
• Met een dochter in Nederland
• Wie wil met mooie Sonera trouwen?
• Mooi van buiten maar rot van binnen
• De kansen keren!
• Een nieuwe strategie: controle en beheersing
• Cultuurverandering
• Tot slot: de moraal van het verhaal

Inleiding

Wij zijn o zo kort van geheugen! In de huidige euforie over de stijgende beurskoersen in 2005 en 2006 en de ‘revival van het web’ zouden we haast vergeten dat zes jaar geleden de zeepbel van de ‘nieuwe economie’ knapte en de koersen van de beursen in de USA en Europa een duikeling maakten waarvan zij nog lang niet hersteld zijn.

Vervelende gebeurtenissen uit het geheugen verdringen is menselijk maar niet verstandig. Want de kans dat een dergelijke economieontwrichtende en vertrouwenschokkende gebeurtenis zich een volgende keer weer voordoet, is niet ondenkbeeldig. Immers, ondanks alle goedbedoelde pogingen om maatschappelijk verantwoord te ondernemen en beleggen, zijn de onderliggende drijfveren van kapitaalbezitters en –investeerders nog steeds dezelfde als begin 2000. 

Die drijfveren zijn kort en bondig samen te vatten als het louter creëren van shareholder value in een liefst zo kort mogelijke periode. Neem alleen al de recente IPO van Google en de gekte daarna rond het aandeel Google. Of de verkoop van Markplaats.nl aan ebaY. Of nog recenter de komst van de Chinese zoekmachine Baidu.com op de Amerikaanse schermenbeurs Nasdaq. De koers van het aandeel verviervoudigde op 5 augustus 2005, de eerste handelsdag van het aandeel. Dat was een koerswinst die jarenlang niet meer te zien was op de aandelenmarkten. De bedragen die ermee gepaard gaan, doen denken aan de periode 1999 en 2000 en zullen andere bedrijven weer op het spoor zetten van deze vorm van piratenkapitalisme met alle gevolgen vandien. Een beurswaarde van 4 miljard dollar, ruim 2000 maal de winst in 2004, die Baidu bereikte na één dag handelen, is een “zieke” waardering (NRC Handelsblad 6-8-2005). “Deze beursgang is de terugkeer naar de internetbubbel” aldus analist Fitzgibbon tegen persbureau Bloomberg. Het devies na de crash van 2001: “Buy real stuff” is voor velen blijkbaar nog steeds aan dovemans oren gericht.

Om het geheugen op te frissen, presenteren wij in dit artikel het verhaal over de opkomst en ondergang van Sonera Nederland B.V. Deze Nederlandse dochter van het Finse Telecombedrijf Sonera Oy staat model voor vele nieuwe technologie bedrijven in de periode  aan het einde van de 90-er jaren van de vorige eeuw.  Het is van belang deze  periode, hoe kort zij ook maar geduurd heeft, goed te analyseren. Want het zou een grote fout zijn om te denken dat die korte tijdspanne eenmalig geweest is, het product van een toevallige samenloop van omstandigheden.

We verrichten onze historische analyse aan de hand van slechts één, relatief onbekend bedrijf. Zo’n beschrijving zegt meer over wat er toen gebeurde dan mooie grafieken en tabellen. Het zou wellicht nog aansprekender zijn wanneer we bekende voorbeelden als World on line en Enron zouden analyseren. Maar die roemruchte voorbeelden zijn veel gemakkelijker te negeren als zijnde toch wel heel uitzonderlijk en speciaal. Hier gaat het om een voorbeeld waarvan er vele andere te noemen zijn. We beschrijven de strategie en het beleid van een bedrijf gevoed door een hebzucht en begerigheid die achteraf gezien welhaast ongekend zijn. We doen dat met veel details om de ongerijmdheid van dit beleid zo indringend mogelijk aan te tonen. Dit is mogelijk omdat een van beide auteurs van dit artikel, Hans de Bruijn, er direct bij betrokken was. In juni 2000 trad hij als IT Manager Sonera Nederland  in dienst. Het dochterbedrijf Sonera Nederland B.V. was in enkele jaren  gegroeid van enkele medewerkers tot een bedrijf met 250 medewerkers. De snel toegenomen omvang van het bedrijf maakte het noodzakelijk dat de automatiseringsprocessen op een professionele manier gemanaged zouden gaan worden. Ruim een jaar later, op 1 augustus 2001 werd het bedrijf na een dramatische koersdaling van de aandelen van het moederbedrijf aan de technologiebeurs Nasdaq te New York, in onderdelen verkocht en verdween het van de Nederlandse markt. Wat is er toen precies gebeurd en hoe is dat te verklaren?

Groupthink en imitatiegedrag

In zijn artikel op Managementsite over de recente crisis bij Ahold poneert Paul van der Marck (2003) de stelling dat niet alleen in situaties van acute crisis maar ook in situaties van extreme euforie het fenomeen groupthink  het handelen van managers bepaalt. Onder groupthink verstaat Van der Marck in navolging van Irving Janis: "a mode of thinking that people engage in when they are deeply involved in a cohesive group, when the members' strivings for unanimity override their motivation to realistically appraise alternative courses of action."

Deze groupthink vertoont overeenkomsten met het welbekende ‘imitatiegedrag’ bij beleggers Het bestaansrecht van marktanalisten is gebaseerd op het gegeven dat beleggers zich in vergelijkbare situaties min of meer gelijk gedragen uit angst om de boot te missen wanneer zij van hun medebeleggers afwijken. Groupthink en imitatiegedrag   zijn naar onze meningen de drijvende krachten geweest van het (achteraf gezien) zo optimistische economische gedrag aan het einde van de vorige eeuw. En de snelle ontwikkeling van de informatie- en communicatietechnologie vormde de ‘provocatieve context’ zoals Van der Marck het zo mooi noemt.

Niemand wilde achterblijven. Iedereen had de dollartekens in de ogen staan. Er was sprake van kritiekloze imitatie, niet alleen van de managers, maar ook van de aandeelhouders en de investeerders. En niet te vergeten de politiek én de wetenschap. Iedereen voer blind op de golf van economisch optimisme.

Internet heeft de toekomst

Er waren natuurlijk gegronde redenen voor dit optimisme. De informatie- en communicatietechnologie leek een historisch gezien unieke ontwikkeling door te maken. Historisch uniek was de lange, niet-aflatende continue technologische verbetering op communicatie en informatie gebied en niet te vergeten de uitzonderlijke technologische spillovers en convergentie tussen de verschillende ICT-gebieden (Soete 2000).