Positief Nee zeggen

Positief denken is helemaal in. Er lijkt bijna een overvloed aan positieve veranderbenaderingen te zijn, zoals oplossingsgericht werken,  appreciative inquiry, positieve psychologie, sterktegericht management en positive deviance. Betekent deze nadruk op het positieve nu dat we het overal mee eens moeten zijn en overal in moeten meegaan? Nee, zegt onderhandelingsexpert William Ury, co-auteur van het bekende boek Getting to YES en directeur van het Global Negotiation Project aan Harvard Law School. William Ury is er van overtuigd dat de vaardigheid om Nee te zeggen onmisbaar is. Maar dit hoeft volgends hem niet te betekenen dat je niet tegelijk constructief, respectvol en positief kunt blijven. Hij legt dit uit in zijn nieuwe boek De kracht van Nee!. Hier is een interview met hem over het boek.

Als eerste wil ik U iets vragen over het belang van de vaardigheid om Nee te zeggen. Op pagina 5 van uw boek zegt u: "Of en hoe we Nee zeggen bepaalt de kwaliteit van ons leven. Misschien is het het belangrijkste woord om met gratie en effectiviteit uit te spreken. Wat maakt Nee zeggen zo onvervangbaar?

Nee is misschien wel het woord dat we het meeste nodig hebben in onze moderne tijd. De wereld is in een versnelling terecht gekomen en we worden overweldigd door de eisen van vandaag. Of het nou gaat om eisen op het werk of om het vinden van een evenwicht tussen ons werk en ons familieleven. In feite is Nee misschien wel het meest krachtige woord in onze taal, het meest nodige woord in deze tijden van een eindeloze stroom van emails en overweldigende informatie.

Tegelijkertijd kan het het meest destructieve woord in de taal zijn, destructief voor relaties. Want in het hart van elk destructieve ruzie of oorlog is het woord Nee waar mensen elkaar mee om de oren slaan. Omdat het zo destructief kan zijn is Nee het moeilijkste woord voor ons om te zeggen. Maar als we kunnen leren om het met gratie te zeggen, als we kunnen leren om het positief te zeggen, geloof ik, dat het ons werkelijk kan helpen om om persoonlijk leven te transformeren, ons werkleven en de wereld om ons heen.

In uw eerdere werk richtte u zich niet veel op Nee zeggen. Wanneer realiseerde u zich voor het eerst hoe cruciaal Nee zeggen is?

Ongeveer 25 jaar geleden. Ik had het voorrecht om met Roger Fisher te werken aan een boek met de titel Getting to Yes. Een paar weken nadat het verschenen was, verscheen er een cartoon in de Boston Globe: Er was man aan het zoeken naar een boek in de bibliotheek. Hij zei: “Ik heb een goed boek nodig over onderhandelen”. De bibliothecaris antwoordde: “Nou, hier een nieuwe, het heet 'Getting to Yes". De man antwoordt: “Ik zat eigenlijk niet zozeer aan JA te denken." Dat gaf mij een eerste besef dat er misschien nog een andere kant aan de kwestie zat. Dat er niet alleen "Getting to Yes," was maar ook "Hoe zeg je Nee?"

Toen, een paar jaar later, had ik de gelegenheid om Warren Buffet, de belegger, te ontmoeten bij een ontbijt. Op een gegeven moment vertrouwde hij me toe dat het geheim van zijn fortuin lag in zijn vaardigheid om Nee te zeggen. "Ik zit daar de hele dag te kijken naar investeringsvoorstellen. Ik zeg Nee, Nee, Nee, Nee, Nee, Nee - totdat ik er één zie die precies is wat ik zoek. En dan zeg ik Ja. Alles wat ik hoef te doen is een paar keer Ja zeggen in mijn leven en heb mijn fortuin gemaakt". Dit gaf mij ook een belangrijke aanwijzing dat Nee weleens een belangrijk woord kan zijn, even belangrijk als Ja.

En tenslotte, in mijn persoonlijk leven. Ik heb een jonge dochter die helaas een boel operaties heeft moeten ondergaan. Na een lange tijd in ziekenhuizen te hebben doorgebracht kwam ik erachter dat even belangrijk als mijn vaardigheid om Ja te bereiken in het omgaan met dokters en verzekeringsmaatschappijen, en misschien wel belangrijker, het woord Nee was. Ik moest leren om Nee te zeggen om mijn dochter te beschermen tegen onnodige medische procedures, binnenvallende geneeskunde studenten in het midden van de nacht, en dat soort dingen.

Door de jaren heen hebt u een eenvoudige en elegante manier ontwikkeld om Nee te zeggen. Het is gebaseerd op een sequentie van JA!-Nee-Ja? Kunt u uitleggen wat deze sequentie precies betekent en hoe het werkt?

Het positieve Nee vraagt erom dat je de algemeen aanvaarde assumptie uitdaagt dat je óf macht (ten koste van de relatie) kan gebruiken om te krijgen wat je wilt óf relatie (ten koste van macht). Het doet een beroep op je om beide dingen tegelijkertijd te gebruiken door de ander te betrekken in een constructieve en respectvolle confrontatie. Anders dan bij een gewoon Nee dat begint en eindigt met Nee, begint een positief Nee met een Ja en het eindigt met een Ja.

Om een positief Nee te uiten moet je eerst je onderliggende belangen, behoeften en waarden ontdekken en deze vertalen in een positief Ja! Misschien is het wel onze grootste fout wanneer we Nee zeggen om bij Nee te beginnen. We ontlenen ons Nee aan waar we tegen zijn - het verzoek of het gedrag van de ander. Een positief Nee vraagt van ons om precies het omgekeerde te doen door ons Nee te baseren op waar we vóór zijn. De volgende stap is om je Nee duidelijk en respectvol te verwoorden.

Als je eenmaal Nee hebt gezegd is het verleidelijk om het daarbij te laten en te denken dat je klaar bent: “Pfiew! Ik heb Nee gezegd”. Maar als je stopt bij nee, dan zie je de kans over het hoofd om een positief resultaat voor te stellen.
Een positief Nee kan worden vergeleken met een boom. De stam is als je nee – recht en sterk. Maar net als een stam slechts het middelste gedeelte van een boom is, zo is je Nee het middelste deel van het Positieve Nee. De wortels waaruit de boom oprijst zijn je eerste Ja – een Ja tegen de diepere belangen die jou voortdrijven. De taken en het gebladerte zijn je tweede Ja - een Ja dat uitreikt naar een mogelijke overeenstemming of een relatie. Het fruit is de uitkomst die je zoekt.

Ik kan met voorstellen dat deze methode je echt kan helpen om de kans te vergroten dat mensen je Nee makkelijker zullen begrijpen en accepteren. Tegelijkertijd kan het nog steeds zo zijn dat mensen heel teleurgesteld en zelfs agressief reageren wanneer je Nee tegen ze zegt. Wat voor tips hebt u voor dit soort situaties?

Als je eenmaal je positieve Nee hebt geformuleerd moet je nog steeds omgaan met de reactie van de ander. Het kan moeilijk zijn om een Nee te ontvangen. Je volgende uitdaging is om de reactie van de ander te transformeren van weerstand tegen naar acceptatie van je Nee. De reeks van emoties die anderen ervaren wanneer je ze Nee zegt kan variëren van ontkenning tot boosheid en rouw.

Hoewel het misschien zo is dat niet kunt voorkomen dat de natuurlijke reeks emoties zich ontvouwt, kun je anderen wel helpen om erdoor heen te komen zo dat het voor hen makkelijker is om je Nee te accepteren. Het belangrijkste om op te blijven letten in dit stadium is om je emoties te beheersen, om respectvol te luisteren en om vast te houden aan je standpunt. Zoals Mahatma Gandhi zei: "Eerst negeren ze je. Dan lachen ze om je. Dan bevechten ze je. Dan win je".

Kunt u een opmerkelijk of mooi voorbeeld met ons delen van het positieve Nee uit uw eigen ervaring?

Een voorbeeld is wat een man die ik John zal noemen deed toen hij zich genoodzaakt voelde om op te staan tegen zijn dominante vader, die toevallig ook zijn werkgever was. John werkte in het familiebedrijf, maakte lange dagen die hem weghielden van zijn vrouw en kinderen, zelfs in de vakantietijd. Hoewel John's werkbelasting en verantwoordelijkheden veel groter waren dan die van zijn collega’s – zijn drie zwagers - betaalde zijn vader iedereen hetzelfde salaris. Dit had alles te maken met het voorkomen van vriendjespolitiek, legde zijn vader uit. Bang om zijn vader te confronteren had John nooit geklaagd, hoewel hij zich privé beklaagde over het overwerk en de ongelijke behandeling. Uiteindelijk realiseerde John zich dat er iets moest veranderen. Al zijn moed bij elkaar rapend besloot hij voor zichzelf op te komen.

"We zaten aan een familiediner toen ik mijn vader vertelde dat ik hem onder vier ogen wilde spreken. Ik vertelde hem dat ik de komende vakantie met mijn familie wilde doorbrengen, dat ik geen overuren meer wilde draaien en dat ik betaald wilde worden naar mijn inspanning." 

John sprak krachtig maar respectvol. De reactie van de vader was niet hoe hij had gevreesd.  "Mijn vader nam het beter op dat ik had verwacht. Ik wilde hem niets betaald zetten. Ik wilde alleen op eigen benen staan – en als het aan mij lag niet op zijn tenen. Misschien voelde hij dat aan: hij ging akkoord met geen overuren en dat we het zouden hebben over de betaling. Ik voelde dat hij tegelijk boos en trots was."

Eerder had John aangenomen dat het of-of was. Of hij ging op zijn strepen staan, of hij beëindigde de relatie. Bang voor zijn vaders afwijzing ging hij jaren lang niet op zijn strepen staan. Hij paste zich aan en cijferde zichzelf weg. Wat hij leerde toen hij Nee zei tegen zijn vader was dat het mogelijk is om je macht te gebruiken en tegelijkertijd de relatie goed te houden. Dit is de kern van wat het betekent om positief Nee te zeggen.

Meer informatie:

• De kracht van Nee! Positief Nee! zeggen om tot Ja! te komen
• Podcast door William Ury
• Video over The Power of a Positive NO
• Boeken van William Ury
• William Ury’s website

Coert Visser is een coach, consultant en trainer die werkt met de positieve veranderaanpak oplossingsgericht werken. Coert heeft veel artikelen geschreven en enkele boeken, waaronder het boek DOEN wat werkt, dat de GIDSprijs 2006 won. Ook interviewde hij baanbrekende denkers zoals Insoo Kim Berg, Jeffrey Pfeffer, Carol Dweck en David Maister. Meer informatie vindt u hier: website Coert, website NOAM, website Solution-focused Change, website Oplossingsgerichtmanagement, Engelse weblog Solution-Focused Change.