Nederlands politiek leiderschap is toe aan een doorbraak

Nederland wordt op dit moment in zijn ontwikkeling ernstig geremd door cultureel-historische ballast die in toenemende mate bijdraagt tot maatschappelijke stagnatie. Die komt tot uitdrukking door o.a. ontoereikend onderwijs, een vastzittende arbeids- en woningmarkt, een moeizaam functionerende zorgsector, onvoldoende integratie van onze etnische minderheden en een weinig stimulerend ondernemingsklimaat. Critici zullen na zo’n inleiding de neiging hebben om snel af te haken, met de opmerking ‘het gaat op dit moment toch prima met onze economie’, maar ook zij kunnen niet ontkennen dat de genoemde problemen steeds indringender zichtbaar worden.

Puntsgewijs wil ik de belangrijkste historisch gegroeide negatieve factoren noemen, die goed politiek leiderschap op dit moment in ernstige mate hinderen, om ze daarna kort uit te werken:

• 1) Consensus met uitdijende colleges en een naargeestige benoemingscultuur
• 2) Onze ‘jaren zestig’ respectloosheid voor waarden uit de historie
• 3) Dominant ‘old boys’ netwerk door regentencultuur en het wegvallen van zuilen
• 4) Technologie die onderbouw wijzigt, met een bovenbouw die zich niet aanpast
• 5)‘Satraap’ gedrag van een oude generatie die (te) goed voor zichzelf wil zorgen
• Conclusie
• Wat kunnen leiders in het bedrijfsleven hiervan leren?

1) Consensus met uitdijende colleges en een naargeestige benoemingscultuur

Consensus besluitvorming is in Nederland vooral zichtbaar geworden in de zeventiende eeuw. De zeven provinciën stemden onderling hun beleid af in de Staten Generaal. De handelsondernemingen VOC (Oostindische compagnie)  en WIC (West-Indische compagnie) hadden de ‘Heeren XVII’ en de ‘Heeren XIX’ als dagelijkse besturen. Niemand mocht domineren, alleen al niet omdat partijen als de Staten van Holland of de Amsterdamse Handelskamer daar voortdurend naar streefden. Uiteindelijk bleek in de achttiende eeuw, toen de pioniers en het marktleiderschap goeddeels verdwenen waren, dat deze structuren niet meer functioneerden. De beroemde Duitse socioloog Weber zou zeggen dat de charismatische leiders waren verdwenen en opgevolgd door feodalen, die uitsluitend hun eigen belang (en dat van hun achterban) in het oog hielden. Ze deden dat in colleges met ‘benoemde’ bestuurders, die elkaar onderling de bal toespeelden. Uiteindelijk ging zelfs de eens zo trotse VOC door wanbeheer failliet, De Fransen ‘bevrijden’ tenslotte ons land van de nietsnuttige regenten - inclusief stadhouder Prins Willem V - samen met de ‘Patriotten’.

Dezelfde inertie als in de achttiende eeuw - zij het in mindere mate - kan nu worden waargenomen bij onze huidige polderinstituten, die in de naoorlogse periode na WO II van wederopbouw uiterst nuttig waren, maar die nu uitmunten - zoals bij de SER (ons hoogste sociaal-economisch college) - door geen-, verdeelde- of onbruikbare adviezen over bijvoorbeeld ontslagrecht, kernenergie en de WAO uit te brengen. Polderinstituten zijn vaak bureaucratisch uitdijende gremia, die zich niet laten afschrikken door het naargeestige voorbeeld van de nooit succesvolle West-Indische compagnie, die met een bestuur van 74 leden van oudsher een triest record had.

Dit record is inmiddels met gemak verbeterd door het werkgeversverbond VNO/NCW dat nu zelfs circa 200 bestuursleden heeft, waarvan er overigens tientallen vrijwel nooit een mond open doen en nog maar enkelen echte ondernemers zijn. Het merendeel is benoemd in zijn ‘kwaliteit’ als bestuurder (beheerder) van een onderneming of als vertegenwoordiger van een ‘koepel’. Een Poolse landdag dus, dat VNO bestuur, met een dagelijks bestuur van ruim 50 leden! En ze willen fuseren met MKB Nederland om zó bijna alle werkgeversbelangen in ons land te kunnen vertegenwoordigen, in de beste tradities van de corporatieve staat. Maar iedere achterban heeft zijn eigen specifieke wensen en dus wordt een dergelijk bestuur een krachteloos kakelend kippenhok.